چرا بازطراحی شبکه ملی اطلاعات ضروری است؟
اختلالات اخیر در زیرساختهای ارتباطی کشور بار دیگر بحث درباره کارآمدی و آینده شبکه ملی اطلاعات را در کانون توجه قرار داده است. در همین راستا، داوود ادیب، عضو اتاق بازرگانی ایران و نایبرئیس کانون ملی کارآفرینان برتر رسمی، معتقد است این مقطع میتواند فرصتی مهم برای بازآفرینی و اصلاح بنیادین این شبکه باشد؛ اصلاحی که در صورت اجرای درست، توان تابآوری و پایداری زیرساخت دیجیتال کشور را به شکل قابل توجهی افزایش خواهد داد.
به باور ادیب، ارزیابی واقعی هر زیرساخت ملی زمانی مشخص میشود که با شرایط بحرانی روبهرو شود. در چنین موقعیتهایی میزان آمادگی، انعطافپذیری و قدرت مدیریت بحران یک سیستم آشکار میشود. تجربههای سالهای اخیر نشان میدهد که عملکرد شبکه ملی اطلاعات تنها با اختلالهای مقطعی مواجه نبوده، بلکه نشانههایی از چالشهای عمیقتر در حوزه طراحی معماری شبکه، ساختار حکمرانی و درک مفهوم تابآوری دیجیتال در آن دیده میشود.
این کارشناس حوزه کارآفرینی و اقتصاد دیجیتال معتقد است که شبکه ملی اطلاعات باید بستری امن و پایدار برای ارائه خدمات حیاتی کشور در همه شرایط فراهم کند؛ از وضعیتهای عادی گرفته تا بحرانهای ناشی از تحولات منطقهای یا اختلالات بینالمللی. با این حال، تجربههای گذشته نشان میدهد در برخی مواقع، این شبکه خود با افت کیفیت خدمات و ناپایداری مواجه شده و نتوانسته نقش مورد انتظار را ایفا کند.
ادیب همچنین به یکی از برداشتهای نادرست در این حوزه اشاره میکند؛ برداشت اشتباهی که «استقلال شبکه» را با «انزوا» یا محدودسازی گسترده اینترنت یکسان میداند. از نگاه او، استقلال واقعی به معنای توان ادامه فعالیت و ارائه خدمات در صورت بروز اختلال در ارتباطات بینالمللی است، نه قطع ارتباط با شبکه جهانی. در صورتی که این دو مفهوم از یکدیگر تفکیک نشوند، سیاستگذاریها ممکن است به سمت تصمیمهای افراطی و ناکارآمد سوق پیدا کند.
از منظر فنی، وی نخستین گام اصلاحی را بازنگری در معماری شبکه با رویکرد توزیعگرایی میداند. تمرکز بیش از حد زیرساختها در نقاط محدود میتواند آسیبپذیری شبکه را در برابر تهدیدات افزایش دهد. به همین دلیل توسعه مراکز داده در مناطق مختلف کشور، ایجاد مسیرهای ارتباطی جایگزین و تقویت نقاط تبادل ترافیک داخلی از جمله اقداماتی است که میتواند تابآوری شبکه را افزایش دهد.
با این حال، ادیب تأکید میکند که توسعه زیرساخت به تنهایی کافی نیست و لایه خدمات نیز اهمیت بالایی دارد. در حال حاضر بخش قابل توجهی از نیازهای کاربران و کسبوکارها به پلتفرمهای خارجی وابسته است و هرگونه اختلال در دسترسی به این خدمات میتواند زندگی روزمره مردم و فعالیتهای اقتصادی را دچار مشکل کند. به همین دلیل سیاستگذاری در حوزه خدمات دیجیتال و نحوه مدیریت دسترسی به پلتفرمها باید با نگاه دقیقتری انجام شود.
موضوع مهم دیگر از دیدگاه او، مدیریت هوشمند ترافیک شبکه در شرایط بحرانی است. در چنین شرایطی باید میان ترافیک حیاتی مانند خدمات بانکی، درمانی، امدادی و ترافیک غیرضروری تفاوت قائل شد و اولویتبندی مناسبی برای تخصیص منابع شبکه در نظر گرفت. تحقق این هدف نیازمند طراحی سناریوهای عملیاتی از پیش تعریفشده و استفاده از ابزارهای پیشرفته مدیریت شبکه است.
ادیب همچنین بر اهمیت حکمرانی یکپارچه در توسعه شبکه ملی اطلاعات تأکید میکند. به گفته او، این پروژه تنها یک طرح فنی نیست، بلکه زیرساختی ملی با ابعاد اقتصادی، امنیتی و اجتماعی است. نبود هماهنگی میان نهادهای تصمیمگیر در شرایط بحران میتواند منجر به تصمیمهای متناقض و کاهش کارایی سیستم شود.
وی در بخش دیگری از تحلیل خود به هزینههای ناشی از خطاهای راهبردی اشاره میکند و معتقد است پیامدهای تصمیمگیریهای نادرست در حوزه زیرساختهای دیجیتال نباید بر دوش مردم و فعالان اقتصادی قرار گیرد. اختلال در خدمات اینترنتی و زیرساختی مستقیماً بر عملکرد کسبوکارها، بهرهوری اقتصادی و فعالیت صنعتگران تأثیر میگذارد.
در جمعبندی این تحلیل، ادیب تأکید میکند که دستیابی به «تابآوری دیجیتال» نتیجه برنامهریزی بلندمدت و سرمایهگذاری مستمر است، نه واکنشهای کوتاهمدت به بحرانها. به گفته او، شبکه ملی اطلاعات زمانی میتواند نقش واقعی خود را ایفا کند که سه ویژگی اساسی را به طور همزمان محقق سازد: استقلال عملکردی، پایداری در شرایط بحرانی و کارآمدی در ارائه خدمات.
از نگاه این کارشناس، تحقق این اهداف نیازمند تصمیمگیریهای راهبردی، تخصیص هدفمند منابع و فاصله گرفتن از رویکردهای کوتاهمدت است؛ در غیر این صورت، چالشهای فعلی ممکن است در آینده دوباره تکرار شوند.
