اینترنت پرو یا طبقاتی؟ واکاوی راهکار اضطراری حفظ کسبوکارها در بحران
امروزه بسیاری از بنگاههای اقتصادی، حتی در سطح فعالیت داخلی، برای انجام اموری نظیر بازاریابی، فروش، تبلیغات آنلاین، تحلیل داده و ارتباط با مشتریان ناگزیر از استفاده از پلتفرمهای بینالمللی هستند. ابزارهایی مانند گوگل آنالیتیکس، شبکههای تبلیغاتی جهانی، مارکتپلیسهای فرامرزی و سرویسهای ابری مبتنی بر هوش مصنوعی، همگی به اتصال پایدار به اینترنت بینالمللی وابستهاند. قطع این اتصال نه تنها درآمدهای جاری را مختل میکند، بلکه دادههای تحلیلی و بینشهای راهبردی مورد نیاز برای تصمیمگیریهای هوشمندانه را نیز از دسترس خارج میسازد.
آسیبپذیری زنجیره تأمین دیجیتال
در بسیاری از صنایع، زنجیره تأمین دیجیتال ماهیتی فرامرزی دارد. ثبت سفارش، هماهنگی با تأمینکنندگان خارجی، رهگیری محمولههای حملونقلی، تبادل اسناد مالی و حقوقی و مدیریت لجستیک، همگی به سامانهها و پروتکلهای بینالمللی متکی هستند. در صورت نبود اینترنت بینالمللی، این زنجیره با اختلال جدی روبهرو میشود و فعالان اقتصادی دید خود را نسبت به وضعیت تأمین و توزیع از دست میدهند. این وضعیت در شرایط بحرانی میتواند به کمبود کالاهای اساسی یا اختلال در خدمات حیاتی منجر شود.
شبکه ملی اطلاعات؛ پاسخگوی نیاز جهانی نیست
معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات با اشاره به محدودیتهای شبکه ملی اطلاعات تأکید کرده است که این شبکه حتی در بهترین حالت خود، تنها قادر به پوشش بخشی از کارکردهای داخلی است و نمیتواند اکوسیستم پیچیده جهانی فناوری -شامل مراکز داده، زیرساختهای اعتماد، مخازن دانش، شبکههای توزیع محتوا و سرویسهای هوش مصنوعی- را بازتولید کند. از این منظر فنی، اینترنت بینالمللی نه یک گزینه انتخابی، بلکه بخشی جداییناپذیر از معماری سیستمهای مدرن به شمار میآید. در شرایط بحرانی، قطع آن به معنای جدا شدن از شبکهای است که منطق عملکرد، امنیت و پایداری بسیاری از کسبوکارها بر پایه آن شکل گرفته است؛ وضعیتی که میتواند به فروپاشی تدریجی یا حتی ناگهانی سیستمهای اقتصادی و دیجیتال بینجامد.
اینترنت پرو؛ راهکاری اضطراری با اجرای ناموفق
به گفته چیتساز، رویکرد ارائه اینترنت پرو پس از تجربه قطعیهای گسترده اینترنت در دورههای گذشته و با مطالبه صریح بخش خصوصی شکل گرفت. در جلسات رسمی با حضور مدیران عامل پلتفرمها و تشکلهای صنفی و با مشارکت شهید لاریجانی (دبیر وقت شورای عالی فضای مجازی)، تأکید شده بود که «قطع کامل اینترنت، پرهزینهترین سناریو برای اقتصاد ملی است». با این حال، این مدل صرفاً برای بحرانهای کوتاهمدت کارآمدی دارد. مهمتر آنکه شیوه اجرای این طرح بسیار نامناسب بوده و همچنان آیپی بسیاری از کسبوکارها به آن متصل نشده است.
اینترنت پرو، امتیاز ویژه نیست
معاون وزیر ارتباطات با تأکید بر اینکه «اینترنت پرو، ابزار توسعهای یا امتیاز ویژه برای گروه خاصی نیست»، خاطرنشان کرد که این راهکار صرفاً یک ابزار اضطراری برای حفظ حداقل کارکرد اقتصاد دیجیتال در شرایط بحران محسوب میشود. چارچوب آن نیز فراتر از وزارت ارتباطات و در سطح تصمیمگیریهای امنیتی کشور تعیین میگردد و نمیتواند جایگزین اینترنت پایدار پس از پایان شرایط جنگی باشد.
آیا اینترنت پرو همان اینترنت طبقاتی است؟
چیتساز در پاسخ به این پرسش که آیا این طرح به «اینترنت طبقاتی» بدل نشده، توضیح داد که این دو مفهوم از نظر فلسفه سیاستگذاری کاملاً متفاوت هستند. اینترنت طبقاتی به معنای ایجاد نابرابری ساختاری و دائمی در دسترسی به اینترنت در شرایط عادی است؛ یعنی گروهی از شهروندان بهطور پایدار به اینترنت باکیفیتتر یا بدون محدودیت دسترسی داشته باشند و دیگران از این امکان محروم باشند. در حالی که اینترنت کسبوکارها ماهیتی موقت و شرطی دارد (فقط در وضعیتهای بحرانی برای اتصال پایدار) و مبتنی بر کارکرد اقتصادی و زیرساختی است، نه جایگاه اجتماعی افراد. هدف آن کاهش خسارت به کل اقتصاد دیجیتال کشور طراحی شده است. اما اذعان میکند: «این طرح آنقدر بد اجرا شد که مزایای آن را نیز زیر سؤال برد.»
آیا اینترنت پرو مشکل کسبوکارها را حل میکند؟
به گفته معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا، در شرایط بحرانی، اینترنت پرو میتواند از توقف کامل کسبوکارهای حیاتی جلوگیری کرده و امکان ادامه حداقلی خدمات (مانند پرداخت، لجستیک و فعالیت پلتفرمها) را فراهم آورد. همچنین شدت شوک اقتصادی را کاهش میدهد؛ اما قادر به حل کامل مشکل نیست، زیرا در اینترنت، «شبکه» اهمیت دارد. به عبارت دیگر، این ابزار «کاهنده خسارت» (Damage Mitigation) است، نه حذفکننده آن.
چرا اینترنت پرو راهکار پایدار نیست؟
از منظر اقتصاد دیجیتال، این سیاست به دلایل زیر نمیتواند راهحل دائمی باشد:
اکوسیستم شبکهای: اگر کاربران عمومی دسترسی محدود داشته باشند، حتی با وجود دسترسی کسبوکارها، تقاضای کل کاهش مییابد و مدل درآمدی بنگاهها مختل میشود.
وابستگی به سرویسهای جهانی: بسیاری از خدمات (مانند APIها، پلتفرمها و بازارهای خارجی) بدون اینترنت جهانی عملاً غیرقابل استفاده هستند.
بیثباتی دسترسی: حتی در صورت وجود اینترنت برای کسبوکارها، نوسان و بیثباتی باعث افت شدید نرخ استفاده کاربران میشود.
وابستگی شبکهای: کسبوکارها به شبکهای از تأمینکنندگان و مشتریان وابستهاند که همگی باید بهطور همزمان متصل باشند.
جمعبندی: ابزار ضروری، اما نه جایگزین
اینترنت کسبوکارها یک ابزار ضروری در شرایط اضطراری است، اما هرگز جایگزین اینترنت پایدار و عمومی نخواهد شد و به تنهایی قادر به حل مشکل اقتصاد دیجیتال نیست. راهحل واقعی از منظر سیاستگذاری، «حداکثرسازی پایداری اینترنت برای همه» و «حداقلسازی نیاز به استفاده از راهکارهای اضطراری» است.
هشدار پایانی: اینترنت طبقاتی، بازتولید نابرابری
چیتساز در پایان هشدار داد که اینترنت طبقاتی در حقیقت بازتولید نابرابری در زیرساخت حیاتی قرن هوش مصنوعی است. دسترسی متفاوت به اینترنت، عملاً به معنای توزیع نابرابر فرصت، قدرت و حتی دسترسی به «حقیقت» در عصر دیجیتال خواهد بود.
